ExperienceAsh
İstiyorum, dünyanı ve içinde ki her şeyi.
- Katılım
- 16 Şubat 2021
- Mesajlar
- 503
- Elmaslar
- 251
- Puan
- 11.105
- Konum
- Uzay Boşluğu
- Minecraft
- ExperienceAsh
Discord:
experienceash
1-7 Kasım Türk Harf Devrimi
1928 senesinde Türkiyede bir harf inkılâbı gerçekleştirildi. Takrîben bin seneden beri kullanılmakta olan Arap harflerinden vazgeçildi, yerlerine Latin harfleri esas alınarak hazırlanmış Türk harfleri konuldu. Türk Harf İnkılâbı, her büyük hâdise gibi mütenevvi cihetlerden ele alınabilir. Tarihî cihetine bakılınca görülen şudur: Daha Tanzimat devrinde alfabe veya yazı hususunda bir uyanış başlamıştır. Arap harflerinin Türk lisânına muvâfık olmadığı, öğrenilmesi ve kullanılmasının müşkül olduğu anlaşılmıştır. Arap yazısının ıslâh edilmesi veya tağyîr edilmesi lâzım olduğunu düşünenler zuhûr etmiştir. Osmanlı münevverleri arasında yazı müzâkereleri başlamış, hattâ bu bahiste Mirza Fethali Ahundzade gibi bâzı Azerî aydınlar da tartışmalara dâhil olmuştur. Arap harflerinin bütünüyle terk edilip Latin harflerinin kabulünü müdâfaa edenler dahi olmuştur. Bu devirde yeni Rüşdiyeler gibi okullar açılmış ve kitlelere tahsîl vermek murâd edilmiştir.
1928 senesinde Türkiyede bir harf inkılâbı gerçekleştirildi. Takrîben bin seneden beri kullanılmakta olan Arap harflerinden vazgeçildi, yerlerine Latin harfleri esas alınarak hazırlanmış Türk harfleri konuldu. Türk Harf İnkılâbı, her büyük hâdise gibi mütenevvi cihetlerden ele alınabilir. Tarihî cihetine bakılınca görülen şudur: Daha Tanzimat devrinde alfabe veya yazı hususunda bir uyanış başlamıştır. Arap harflerinin Türk lisânına muvâfık olmadığı, öğrenilmesi ve kullanılmasının müşkül olduğu anlaşılmıştır. Arap yazısının ıslâh edilmesi veya tağyîr edilmesi lâzım olduğunu düşünenler zuhûr etmiştir. Osmanlı münevverleri arasında yazı müzâkereleri başlamış, hattâ bu bahiste Mirza Fethali Ahundzade gibi bâzı Azerî aydınlar da tartışmalara dâhil olmuştur. Arap harflerinin bütünüyle terk edilip Latin harflerinin kabulünü müdâfaa edenler dahi olmuştur. Bu devirde yeni Rüşdiyeler gibi okullar açılmış ve kitlelere tahsîl vermek murâd edilmiştir.
Bu esnâda, gazeteler zuhûr etmiştir ki, Arap harfleri bu sahada bir mani hâline gelmiş; telgraf mecrâında Latin harfleri kullanılır olmuştur zîra Latin yazısı Mors alfabesinde temel idi. 1850’lerden yeni Türk harflerinin kabûl edildiği 1928 senesine kadar telgraf muhaberâtı Latin harfleriyle yapılır olmuştu. Harf inkılâbından önce dahi Atatürk dış devletlere telgraflarını Latin harfleriyle irsâl etmiş idi. Latin yazısı Osmanlıda cârî hâle gelmeye başlarken, Azerbaycan’da dahi Latin harflerine geçiş çalışmaları mevcûd idi ve Azerî Türkologlar, Türk lisânı için Latin harflerini muvâfık görmüşlerdi.
İkinci Meşrutiyet döneminde Türkiye’de alfabe müzâkereleri kesb-i şiddet etti. Bu hengâmede Enver Paşa Arap harflerini Türk lisânına uygun hâle getirmek için teşebbüslerde bulundu ise de muvaffak olamadı. Türk Harf İnkılâbı Atatürk’ün rehberliği ile Cumhuriyet devr-i idaresinde tahakkuk buldu. 1928 yazında Atatürk, İstanbul’da Gülhane Parkı’nda halkı yeni Türk harfleriyle müjdelerken, kendi de Bâşmuallim olarak bizzat işe koyulmuştu. Türkiye’nin çeşitli havâlisine bizzat giderek yeni harfleri talim ettirmiştir. Neticede, 1 Kasım 1928 günü “Türk Harflerinin Kabulü ve Tatbiki Hakkındaki Kanun” TBMM’de kabul edildi.
Türkiye Cumhuriyeti Yazısını Niçin Değiştirdi?
Türkiye Cumhuriyeti beşinci yılını doldururken ve ardı ardına inkılaplar yapılırken, Mustafa Kemal ve arkadaşları kültür inkılabının en mühim, en büyük adımını atmaya hazırlanıyordu. Zira genç cumhuriyetin, Osmanlı Devleti’nden miras kalan Arap alfabesiyle pek çok sıkıntısı vardı. Osmanlı Devleti, asırlarca Arap harflerini kullanmıştı. Bu alfabe, Arapça’nın yapısına uygun olduğu hâlde Türkçe’nin seslerini tam anlamıyla yansıtmıyordu; ünlü sesler gösterilmiyor, h, k, s gibi bazı ünsüzler için farklı harfler kullanılıyordu.
Arap alfabesi aynı zamanda dinî anlamlar yüklenmiş bir yazı sistemiydi. Okur yazar olmayan halk, bu harflerle yazılmış her kitaba, gördüğü her matbu esere inanç penceresinden bakıyordu; kutsal kitap yazısıyla yazılmış her şeyi âdeta kutsal kabul ediyordu. Bu yüzden, yalnızca okuma yazma bilmek bile bir bakıma dinle ilişkilendiriliyordu. Okur yazar olmayan halk, dilekçesini, mektubunu yazmaktan yoksundu ve yazı bilenlerin yönlendirmesine açıktı.
Cumhuriyetin hedeflediği modern medeniyet seviyesine ulaşmak için ilk engellerden biri yazıydı. Kaldı ki yazı ve dil meselesi, cumhuriyetten evvel Osmanlı aydınlarınca da epeyce tartışılmıştı. Mustafa Kemal’in yazının değiştirilmesi fikri yeni değildi; bu fikri çevresiyle paylaşarak olgunlaştırmış, bugüne kadar yapılan çalışmalar da göz önüne alınarak bir komisyon oluşturulmuştu. Bu komisyona "Alfabe Komisyonu" ve yanına da “Dil Encümeni” adı verilmişti.
Bu komisyonda Ragıp Hulusi Özden, İbrahim Grantay, Ahmet Cevat Emre, Emin Erişirgil, İhsan Sungu, Avni Başman, Falih Rıfkı Atay, Ruşen Eşref Ünaydın ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi isimler bulunuyordu ve çalışmalarını kısa sürede tamamladılar.
Mustafa Kemal, yeni alfabeyi Dilci İbrahim Necmi Dilmen’den öğrenmiş, 4-5 Ağustos 1928 gecesi Başbakan İsmet İnönü’ye yeni harflerle mektup yazmıştı. 9-10 Ağustos akşamı Sarayburnu’nda düzenlenen bir etkinlikte Falih Rıfkı Atay, Atatürk’ün yeni harflerle yazdığı açıklamayı yüksek sesle okudu:
Aynı gece Atatürk, Sarayburnu’nda halka şöyle seslendi:
Atatürk, yazı inkılabını anlatabilmek için yurt gezilerine başladı; birçok yerde tahtanın başına geçerek yeni harfleri yazdı, yazdırdı ve bu yazının ne kadar kolay öğrenilebileceğini belirterek, ulusa öncü oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1928’de 1353 Sayılı Kanun ile 29 harften oluşan yeni Türk alfabesini kabul etti. Bu alfabenin bütün ulusa öğretilmesi, “Millet Mektepleri” aracılığıyla sağlandı.
Eleştiriler
2019'da Erdoğan, Mustafa Kemal Atatürk'ü yâd etme programında hitab ettiği esnâda, Osmanlı’daki tarihî okuma yazma nisbetinin cemi‘ halkın nısfından ziyâde olduğunu, bu nisbetin asrın Rusya, İtalya misillü memleketlerinden ileri geldüğünü, Harf İnkilâbı’nın okur yazarlıkta zevâl gösterdiğini ve “Harf İnkilâbı ile kâffe-i şeyin sıfırlandığını” iddiâ etmiştir. Bu beyânât, bâzı müderrisler ve matbûât nevinden müesseselerce hakîkate mugâyir olduğu sebebiyle tenkîd olunmuştur. “Bir gecede câhil bırakıldık!” tâbiri, Harf İnkilâbı’na mu‘âriz olanlarca tekrîren irâd olunan bir kelâm hâline gelmiştir.
Ancak, bu tenkîdlere cevâb veren muallimân, Harf İnkilâbı yapıldığında Müslüman teba‘anın sâdece %6-7 kadarının okur yazar olduğunu beyânla, bu mantık yürütmeye göre halkın %94’ünün hafızasız ve lâl olduğu neticesine varılabileceğini ve bunun da hatâ olduğunu belirtmişlerdir. Osmanlı cemiyeti yazıya değil, bilhassa sözlü kültüre müstenid bir cemiyet idi ve bu sûretle toplumsal hıfzında bir kayıb mevzubahis değildir. Ayrıca, Harf İnkilâbı’ndan mukaddem okur yazar olanlar, sür‘atle yeni harflerle okuma yazmayı telâkkî ettiklerinden, cemiyetin hıfzının inkîtâa uğraması veya lisanından mahrûm kalması iddiâları da hakîkate muvâfık değildir.
Eleştirileri Çürütme
Türkiye Haricinde Alfabe Tâdîli Yapan Memleketler Mevcûd
Cumhûriyet devrinde Türkiye’de yapılan inkılâbât içinde en ziyâde münâkaşaya mevzû olanlardan biri, Harf İnkilâbı’dır. Bilhassa bâzı muhafazakâr zümrelerce bir kültürel tahrîb olarak telâkki olunan bu inkılâb, 1 Kânûn-ı Sânî 1928’de “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbîki Hakkında Kānûn”un kabûl olunmasıyla vukū‘ bulmuştur. Bu kānûn ile Türkçe yazılırken istimâl edilen Arab harfleri yerine Lâtin esasından alınan harflerin istimâli evvelâ devlet dâireleri olmak üzre kâffe-i memlekette mecbûrî hâle getirilmiştir. Bu inkılâba mu‘âriz olanlar, Lâtin harflerine intikâl ile yeni Türkiye Devleti’nin Osmanlı Devleti ile olan kültürel alâkasının inkıtâya uğradığını beyan etmekte ve bu bahs-i münâkaşa, hâlen mevcûd olan tefrikalar meyânında, ictimâ‘î medya sahalarında birçok rivâyet ve mâlûmât-ı mugâlata ile neşr olunmaktadır.
Görsel hk: Cumhuriyetin ilk yılları harf devriminden sonra yayımlanan bir gazeteden alınmıştır.
Söz konusu iddiâya nazaran, dünyada 194 memleket arasında yalnız Türkiye’de harf inkılâbı yapıldığı iddiâ edilmişdir. 2023 itibâriyle dünyada 193’ü Cemiyeti Akvâm üyesi olmak üzre ve teşkilâta â‘zâ olmayan Vatikan ve Filistin ile birikte 195 memleket mevcûddur. Bu memleketler arasında Türkiye haricinde dahi alfabe tâdîli yapan memâlik vardır.
Bilhassa Orta Asya havâlisindeki kavmiyetlerde târîhen istimâl olunan bâzı alfabe sistemleri, 20. asırda bir hayli tebeddül etmiştir. Meselâ Moğolistan, asrın iptidâlarında eski Uygur harflerinden müteşekkil Moğol yazı sistemini istimâl ederken Lâtin alfabesine intikâl etmişdir. Memleketin Şûrâ-yı Sovyet tesîrine girmesinin akabinde 1940’larda Kiril alfabesi kullanılmağa başlanmış, 2020 senesinde ise neşr olunan bir plân ile Moğolistan tekrar bir alfabe değişikliğine gitmekde olup, 2025’e kadar Kiril harflerinin yerini geleneksel Moğol alfabesi almak üzeredir.
Türkiye ile mu‘asır senelerde Lâtin harflerine intikâl eden Azerbaycan dahi 1938 yılında Şûrâ-yı Sovyet’in alfabe siyâseti sebebiyle Kiril harflerine geçmiştir. Sovyetler’in inkırâzının akabinde tekrar Lâtin harflerine dönmüştür. Şûrâ-yı Sovyet’in inkırâzı, diğer Orta Asya memleketlerinde dahi bir hayli alfabe tebdîline sebeb olmuşdur. Türkmenistan, 1991 sonrasında resmi olarak sadece Lâtin harflerini kullanmağa başlamışdır. Kazakistan dahi 2025’e kadar Kiril alfabesinden Lâtin alfabesine intikâlini ikmâl etmeği tasarlamaktadır. Özbekistan da kademeli olarak Lâtin alfabesine geçmek üzere bir inkıyâda girmiş bulunmaktadır.
Alfabe Tâdîli ile Okur-Yazarlık Oranının Düştüğüne Dâir İddiâları Te’yîd Eden Bir Delîl Mevcut Değildir
İctimâ‘î medya sahalarında en ziyâde intişâr eden iddiâlardan biri, Harf İnkilâbı’nın okur-yazarlık nisbetinde bir tenâzül husûle getirdiğine dâirdir. Bu iddiâ mezkûr münâkaşada tekrâren irâd olunmuştur. Bu iddiâlar neşr olunurken, Osmanlı Devleti’nin inkırâzından evvelki nüfûs verîleri tahrîf edilerek bir hüccet olarak irâd olunmaktadır. Fakat, harf inkılâbı yapılmadan evvelki ve sonraki okur-yazarlık nisbetine dâir verîler bu iddiâyı te’yîd etmemektedir.
Görsel hk: Cumhuriyetin ilk yılları harf devriminden sonra yayımlanan bir gazeteden alınmıştır.
Alfabe Tebdîli Sâdece Türkiye’de mi Yapılmışdır?
28 Teşrîn-i Evvel 1927 târîhinde icrâ olunan nüfus tahsîsâtına nazaran, Arab harfleriyle okur-yazar olanların nisbeti, umum nüfusta erkeklerde %12,99, kadınlarda %3,67 ve umum-ı cemi‘de %8,61 olarak tesbît edilmiştir. 1928’de Lâtin alfabesine geçildikden sonra Türkiye’de bir okuma-yazma seferberliği başlamış ve açılan Millet Mektebleriyle yeni harfler halkın nazarına arz olunmuştur. 1935’de yapılan nüfus tahsîsâtına göre okur-yazarlık nisbetinde zevâl vuku‘ bulmamış, bilakis nisbet %15,3’e terakkî etmişdir. 1935 nüfus tahsîsâtında okur-yazarlık için yeni alfabenin dikkate alındığı da ayrıca beyân olunmuştur. Netîce olarak, Lâtin alfabesine intikâlin Türkiye’de okur-yazarlık nisbetinde menfî bir tesîr husûle getirdiğine dâir bir iddiâ verîlerce desteklenmemektedir.
Görsel hk: Cumhuriyetin ilk yılları harf devriminden sonra yayımlanan bir gazeteden alınmıştır.
İşte Arşivden Bir Kaç Fotoğraf
21 Eylül 1928 tarihli
gazetesinde eski ve yeni harfler bir arada.
Başöğretmen
, Sivas'ta halka yeni alfabeyi öğretiyor, 1928.
'nin 13 Ağustos 1928 tarihli
dergisinde yayımlanan, devrim dönemine ait karikatürü.
Üst metni, "Halkın asırlardan beri okuyup yazmasına mani olan kargacık burgacık şeklindeki eski Arap harfleri yerine yeni, medeni Türk harfleri kaim oluyor." olarak verilen karikatürde Türk harfleri, Arap harflerine "Haydi, sen de saltanat harabesine!" diyor.
İki Türk, belediye binası önünde asılı olan afişteki yeni harfleri inceliyor, 1928.
Bir grup çocuk, insanların yeni harfleri öğrenmesi için ağaca asılmış afişi inceliyor, 1930.
Ekli dosyayı görüntüle 253498
"Bir kânunuevel zaferi: Türkler, arap harflerinin esaret zincirinden kurtuldu." (
karikatürü,
dergisi, 19 Kasım 1928).
Uzun lafın kısası bir gecede cahil kalmadık, sadece dilimize uygun alfabeyi seçmiş ve bilime daha hızlı yönelmiş olduk, ayrıca arap harfleri ne günden beri bizim alfabemiz oluyor?
1-7 Kasım TÜRK Harf Devrimi haftası kutlu olsun, devletimiz nice bu tarz yaş kutlamalarına ersin inşallah!
İşte Arşivden Bir Kaç Fotoğraf
21 Eylül 1928 tarihli
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Başöğretmen
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Üst metni, "Halkın asırlardan beri okuyup yazmasına mani olan kargacık burgacık şeklindeki eski Arap harfleri yerine yeni, medeni Türk harfleri kaim oluyor." olarak verilen karikatürde Türk harfleri, Arap harflerine "Haydi, sen de saltanat harabesine!" diyor.
İki Türk, belediye binası önünde asılı olan afişteki yeni harfleri inceliyor, 1928.
Bir grup çocuk, insanların yeni harfleri öğrenmesi için ağaca asılmış afişi inceliyor, 1930.
Ekli dosyayı görüntüle 253498
"Bir kânunuevel zaferi: Türkler, arap harflerinin esaret zincirinden kurtuldu." (
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Değerli ziyaretçimiz, içeriği görebilmek için
şimdi giriş yapın veya kayıt olun.
Uzun lafın kısası bir gecede cahil kalmadık, sadece dilimize uygun alfabeyi seçmiş ve bilime daha hızlı yönelmiş olduk, ayrıca arap harfleri ne günden beri bizim alfabemiz oluyor?
1-7 Kasım TÜRK Harf Devrimi haftası kutlu olsun, devletimiz nice bu tarz yaş kutlamalarına ersin inşallah!
